ჰაბლმა დრო-სივრცის გამამრუდებელი უიშვიათესი აინშტაინის რგოლი გადაიღო
This image is packed full of galaxies! A keen eye can spot exquisite ellipticals and spectacular spirals, seen at various orientations: edge-on with the plane of the galaxy visible, face-on to show off magnificent spiral arms, and everything in between. The vast majority of these specks are galaxies, but to spot a foreground star from our own galaxy, you can look for a point of light with tell-tale diffraction spikes. The most alluring subject sits at the centre of the frame. With the charming name of SDSSJ0146-0929, the glowing central bulge is a galaxy cluster — a monstrous collection of hundreds of galaxies all shackled together in the unyielding grip of gravity. The mass of this galaxy cluster is large enough to severely distort the spacetime around it, creating the odd, looping curves that almost encircle the cluster. These graceful arcs are examples of a cosmic phenomenon known as an Einstein ring. The ring is created as the light from a distant objects, like galaxies, pass by an extremely large mass, like this galaxy cluster. In this image, the light from a background galaxy is diverted and distorted around the massive intervening cluster and forced to travel along many different light paths towards Earth, making it seem as though the galaxy is in several places at once.
ჰაბლის კოსმოსური ტელესკოპის მიერ გადაღებულ ახალ ფოტოზე ასახულია გალაქტიკათგროვას გარშემორტყმული უნაკლო რგოლი — უზარმაზარი მასის ვიზუალური მანიშნებელი, რომელიც ამ რეგიონში დროსა და სივრცეს ამრუდებს.
გალაქტიკათგროვა SDSS J0146-0929 შეიცავს გრავიტაციის ძალით ერთად თავმოყრილ ასობით გალაქტიკას. ამ რეგიონში იმდენად დიდი მასაა თავმოყრილი, რომ გროვა ამრუდებს მის უკან მდებარე ობიექტებიდან მომდინარე სინათლეს. ამ ფენომენს აინშტაინის რგოლს უწოდებენ.
ეს რგოლი წარმოიქმნება მაშინ, როცა შორეული ობიექტებიდან, „მაგალითად, გალაქტიკებიდან მომდინარე სინათლე გაივლის უკიდურესად დიდ მასაში, მაგალითად, გალაქტიკათგროვებში“, — ნათქვამია NASA-ს განცხადებაში.
„ამ ფოტოზე, უკანა ფონზე მდებარე გალაქტიკის სინათლე მიმართულებაშეცვლილი და გამრუდებულია მასიური გროვის მიერ და იძულებულია, დედამიწისკენ მომავალ გზაზე გაიფანტოს მრავალი სხვადასხვა მიმართულებით, რაც ისე ჩანს, თითქოს გალაქტიკა ერთდროულად მრავალ სხვადასხვა ადგილას მდებარეობდეს“.
რგოლს სახელი ალბერტ აინშტაინის პატივსაცემად ეწოდა, რომელიც მის შესახებ ჯერ კიდევ 1900-იან წლებში წერდა ფარდობითობის ზოგად თეორიაში. აინშტაინი ვარაუდობდა, რომ მასიური ობიექტი დროსა და სივრცეს უნდა ამრუდებდეს. ეს პროცესი დღეისათვის გრავიტაციული ლინზირების სახელითაა ცნობილი. როდესაც მასიური გალაქტიკები ან გალაქტიკათგროვები ისე ჩამწკრივდებიან, რომ მათ უკანა ფონზე მოექცევა უფრო შორეული ობიექტები, წარმოიქმნება აინშტაინის რგოლი, ანუ გრავიტაციული ლინზის ერთ-ერთი ტიპი.
აინშტაინის რგოლები (და ზოგადად გრავიტაციული ლინზები) ასტრონომებს უზარმაზარ უპირატესობას აძლევს, როცა ისინი შორეულ ობიექტებზე დაკვირვებას ცდილობენ. რგოლები და ლინზები ადიდებს და ხილულს ხდის იმდენად შორს მდებარე ისეთ ობიექტებს, რომელთა დანახვა თანამედროვე ტელესკოპებითაც კი შეუძლებელი იქნებოდა.
მაგალითად, აღსანიშნავია 2015 წლის შემთხვევა, როცა აინშტაინის რგოლის წყალობით, ასტრონომებმა ვარსკვლავთწარმომქმნელი რეგიონი შენიშნეს შორეულ გალაქტიკაში, რომელიც დიდი აფეთქებიდან მხოლოდ 2,4 მილიარდი წლის შემდეგ არის წარმოქმნილი. შედეგად, ძალიან ბევრი ცნობა მივიღეთ სამყაროს ადრეულ გალაქტიკათა შესახებ.
კიდევ ერთი აინშტაინის რგოლი შენიშნეს 2016 წელს, მოქანდაკის ჯუჯა გალაქტიკის ვარსკვლავთა ჯგუფში.
ასტრონომთა განცხადებით, ამ დროისათვის ჩვენთვის ცნობილია ნაწილობრივი ან სრული ათამდე აინშტაინის რგოლი. მათი თქმით, სულ მალე იგემება მოქანდაკის გალაქტიკაში არსებული აინშტაინის რგოლის გამოყენება ბნელი მატერიის ბუნების შესასწავლად.
შესაძლოა, ამ კვლევამ უდიდესი მნიშვნელობა შეიძინოს და გაცილებით მეტი რამ შევიტყოთ სამყაროს სტრუქტურის შესახებ, რადგან მისი 80 პროცენტი სწორედ ბნელი მატერიისა და ბნელი ენერგიისგან შედგება, რომლებზე პირდაპირი დაკვირვებაც ამ დრომდე ვერ ხერხდება.
მომზადებულია space.com-ის მიხედვით