Gaus: არსებობს თქვენს მეხსიერებაში რაიმე კონკრეტული მოვლენა, რომლიდანაც იწყება თქვენი პოლიტიკური საკითხებისადმი შემობრუნების ათვლა?
Arendt: შემიძლია დავასახელო 1933 წლის 27 თებერვალი, რაიხსტაგის დაწვა და იმავე საღამოს განხორციელებული არალეგალური დაჭერები, ე.წ. „პრევენციული დაპატიმრებები“. თქვენ ხომ იცით, რომ ყველა ისინი პირდაპირ გესტაპოს სარდაფებში, ან საკონცენტრაციო ბანაკებში მოხვდნენ. რაც ამის შემდეგ ხდებოდა, ეს იყო გაუგონარი, თუმცა მერე მოგვიანებით მომხდარი ამბებით გადაიფარა. ეს ჩემთვის იყო ნამდვილი შოკი. ამ მომენტიდან პასუხისმგებლობა ვიგრძენი. ეს ნიშნავს, რომ უკვე აღარ ვფიქრობდი, რომ ახლა შეიძლებოდა ვინმეს ამისათვის უბრალოდ ეყურებინა. გარკვეულ შემთხვევებში დახმარების გაწევასაც შევეცადე. მაგრამ რამაც უშუალოდ გერმანიიდან გამაქცია – თუკი საერთოდ საჭიროა ამის მოყოლა … ეს ჯერ არასდროს მომიყოლია … მგონი, მნიშვნელობაც აღარ აქვს …
Gaus: მოყევით, გეთაყვა.
Arendt: მე ისედაც ვაპირებდი ემიგრაციაში წასვლას. მაშინვე ჩამომიყალიბდა ეს აზრი: ებრაელები აქ ვეღარ დარჩებიან. სულაც არ ვაპირებდი, რომ გერმანიაში ე.წ. მეორეხარისხოვან მოქალაქედ მევლო, არა აქვს მნიშვნელობა, რა ფორმით იქნებოდა. ამას გარდა, ვთვლიდი, რომ მდგომარეობა თანდათანობით კიდევ უფრო გაუარესდებოდა. ამის მიუხედავად, სულ მშვიდობიანად მაინც არ წამოვსულვარ. უნდა ვაღიარო, რომ გარკვეულ კმაყოფილებას ვგრძნობ ამის გამო. დამაპატიმრეს, ქვეყანა არალეგალურად უნდა დამეტოვებინა – ახლავე მოგიყვებით ამას -, მაშინვე კმაყოფილი ვიყავი. ვფიქრობდი, ყოველ შემთხვეცვაში, რაღაც მაინც ხომ გავაკეთე-მეთქი. სულ უდანაშაულო არ ვყოფილვარ. ამას ვერავინ დამწამებს. – და ამის საშუალება მომცა სიონისტურმა ორგანიზაციამ. ძალიან ახლოს ვმეგობრობდი ამ ორგანიზაციის რამდენიმე ხელმძღვანელ პირთან, განსაკუთრებით კი მაშინდელ პრეზიდენტ კურტ ბლუმენფელდთან. მაგრამ მე სიონისტი არ ვყოფილვარ. არც არავინ ცდილობდა ჩემს სიონისტად ქცევას. თუმცა ამ ყველაფერმა ჩემზე გარკვეული ზეგავლენა, რა თქმა უნდა, მოახდინა. კერძოდ, კრიტიკის ნაწილში, აგრეთვე თვითკრიტიკის ნაწილშიც, რომელიც სიონისტებმა ებრაელ ხალხში განავითარეს. ჩემზე იმოქმედა, დიდი შთაბეჭდილებაც მოახდინა, მაგრამ მასთან არანაირი პოლიტიკური კავშირი არ მქონია. ჰოდა, 1933 წელს მომმართა ამ ბლუმენფელდმა და იმ მეორემ, რომელსაც თქვენ არ იცნობთ და მითხრეს: გვინდა გავაკეთოთ ყველანაირი ანტისემიტური გამონათქვამების კრებული, რაც კი შედარებით ქვედა დონეებზე გამოთქმულა. იქნება ეს ასოციაციებში, ყველა სახის პროფესიულ ასოციაციაში, ყველა სახის სპეციალურ ჟურნალში თუ სხვა; მოკლედ, ყველანაირი, რომელთა შესახებ საზღვარგარეთ არაფერი იციან. ამ კოლექციის ორგანიზება იყო “საშინელებათა პროპაგანდის” ნაწილი, როგორც მას უწოდებდნენ. ამას ვერც ერთი ის ადამიანი ვერ შეძლებდა, ვინც სიონისტებთან იყო ორგანიზებული. რადგან, თუკი იგი ჩავარდებოდა, ორგანიზაციაც განწირული იყო.
Gaus: ბუნებრივია.
Arendt: თავისთავად ცხადია. მათ მკითხეს: „გინდა ამის გაკეთება?“ მე მივუგე: „რა თქმა უნდა!“ ძალიან კმაყოფილი ვიყავი. ჯერ ერთი, ეს ძალიან გონივრულად მეჩვენებოდა, მეორეც კიდევ, ისეთი გრძნობა მქონდა, რომ რაღაცის გაკეთება მაინც შემეძლო.
Gaus: ამის გამო დაგაპატიმრეს?
Arendt: დიახ. ჩავვარდი. ოღონდ ძალიან გამიმართლა – რვა დღეში გამოვედი. სისხლის სამართლის განყოფილების იმ თანამშრომელს დავუმეგობრდი, რომელმაც დამაპატიმრა. შესანიშნავი ახალგაზრდა იყო. ადრე კრიმინალურ პოლიციაში უმუშავია, მერე დააწინაურეს და პოლიტიკურ განყოფილებაში გადაიყვანეს. არაფრის აზრზე არ იყო. ნეტა იქ რა უნდოდა? სულ მეუბნებოდა: “ჩემ წინ, ჩვეულებრივ, სულ ვიღაც ზის ხოლმე. ერთს გავხედავ და უკვე ვიცი, ვინ რა არის. მაგრამ, თქვენ რა გიყოთ?“
Gaus: ეს ბერლინში იყო?
Arendt: ეს იყო ბერლინში. სამწუხაროდ, ამ კაცის მოტყუება მომიხდა. ორგანიზაციას ხომ ვერ ჩავუშვებდი. ფანტასტიკურ ისტორიებს ვუყვებოდი, ის კიდევ სულ მეუბნებოდა: „აქ მე შემოგიყვანეთ. აქედანაც მე გაგიყვანთ. არ აიყვანოთ ადვოკატი! ებრაელებს ხომ ფული აღარ გაქვთ. დაზოგეთ თქვენი ფული!“ ამასობაში ორგანიზაციამ ერთი ადვოკატი ამიყვანა. რა თქმა უნდა, ისევ ორგანიზაციის წევრების მეშვეობით. მე კიდევ ეს ადვოკატი გავუშვი, რადგან ამ ჩემს დამჭერს ასეთი გულღია, წესიერი სახე ქონდა. იმას მივენდე და ჩავთვალე, რომ ეს ბევრად უკეთესი შანსი იყო, ვიდრე ვიღაც ადვოკატი, რომელიც უბრალოდ დაშინებული იყო.
Gaus: და თქვენ გამოხვედით ციხიდან! გერმანიის დატოვებაც შეგეძლოთ?
Arendt: მე გამოვედი, მაგრამ მხოლოდ არალეგალურად და მწვანე საზღვარზე თუ მოვახერხებდი საზღვარზე გადასვლას, რადგან ჩემი საქმე, რა თქმა უნდა, გრძელდებოდა.
Gaus: ზემოთხსენებულ მიმოწერაში შოლემის ერთგვარ მოწოდებას, რომ თქვენ ყოველთვის უნდა გხსომებოდათ, რომ მიეკუთვნებით ებრაელ ხალხს, თქვენ, ფრაუ არენდტ, ძალიან მკაფიოდ უპასუხეთ, რომ ეს არის ზედაპირული გამონათქვამი და არ ეთანხმებით.
თქვენ წერდით – კვლავ ვციტირებ: “ჩემი ებრაელობა მიეკუთვნება ჩემი ცხოვრების უდავო მოცემულობათა რიგს. მე არასოდეს მდომებია მსგავს უეჭველობაში რამე შემეცვალა, მათ შორის, არც მაშინ, როცა ბავშვი ვიყავი”. ამასთან დაკავშირებით, მინდა დაგისვათ რამდენიმე შეკითხვა. თქვენ დაიბადეთ ჰანოვერში 1906 წელს, ინჟინრის ოჯახში და გაიზარდეთ კენიგსბერგში. შეგიძლიათ გაიხსენოთ, თუ რას ნიშნავდა ბავშვისათვის ომისწინა გერმანიაში ებრაული ოჯახის შვილობა?
Arendt: ზოგადად რა ხდებოდა, არ ვიცი. რაც შეეხება ჩემს პირად მოგონებას: ოჯახიდან არც კი ვიცოდი, რომ მე ებრაელი ვიყავი. დედაჩემი სრულიად არარელიგიური იყო.
Gaus: მამათქვენი ადრე გარდაიცვალა.
Arendt: მამაჩემი ადრე გარდაიცვალა. ეს ყველაფერი ძალიან უცნაურად გამოიყურება. ბაბუაჩემი იყო ლიბერალური საზოგადოების პრეზიდენტი და კენიგსბერგის მუნიციპალური მრჩეველი. მე ძველი კენიგსბერგული ოჯახიდან ვარ. ამის მიუხედავად, ჩვენს სახლში სიტყვა “ებრაელი“ არასდროს გამიგონია, როდესაც პატარა ბავშვი ვიყავი. ეს სიტყვა პირველად გავიცანი ქუჩაში ბავშვებისგან, თანაც ანტისემიტური კომენტარების თანხლებით. როგორც იტყვიან, ამის მერე “გავნათლდი“.
Gaus: თქვენთვის ეს შოკი იყო?
Arendt: არა.
Gaus: ისეთი შეგრძნება ხომ არ გქონდათ, თითქოს განსაკუთრებული ვინმე იყავით?
Arendt: ჰო, ნახეთ, ეს სხვა რამეა. ჩემთვის შოკი სულაც არ ყოფილა. ვიფიქრე: ჰო, ასეთი ამბავი ყოფილა. მქონდა თუ არა ისეთი შეგრძნება, თითქოს განსაკუთრებული ვინმე ვიყავი? დიახ! მაგრამ დღეს თქვენთან „ამ სიბინძურეს ვეღარ გავქექავ“.
Gaus: რანაირი წარმოდგენები იყო ეს?
Arendt: მე ასე ვფიქრობ: ობიექტურად თუ შევხედავთ, ეს უკავშირდებოდა ებრაულ საკითხს. მე, მაგალითად, ბავშვობაში ვიცოდი – უკვე მოზრდილობაში, როგორც ახლა ვხვდები -, რომ მე უფრო მეტად ებრაელივით გამოვიყურებოდი, ვიდრე სხვები. ანუ სხვებისგან განსხვავებულად გამოვიყურებოდი. თან კიდევ, დედაჩემი, ჩემი მშობლების სახლი, ცოტათი სხვანაირი იყო, ვიდრე ჩვეულებრივი სახლები. იმდენი რამით განსხვავდებოდი აქაურობისგან, სხვა ებრაელი ბავშვებისგან და საკუთარი ოჯახის ბავშვებისგანაც კი, რომ შენთვის ძალიან ძნელი დასადგენი იყო, მაინც რაში მდგომარეობდა ეს განსაკუთრებულობა?