2200 წლის წინანდელი თითის ანაბეჭდები ცხადყოფს, რეალურად ვინ შექმნა ტერაკოტის არმია — #1tvეცნიერება
უკვე ათასობით წელიწადია, იდუმალი არმია არემარეს ფრთხილად დარაჯობს — წყვდიადში მდუმარენი და უემოციონი, არასდროს უხვევენ საზეიმო მოვალეობის მდგომარეობიდან.
ისინი ტერაკოტის არმიის მებრძოლები არიან — 2200 წლის წინ ჩინეთში სათუთად გამოკვეთილები, რათა იმპერატორ ცინ შიხუანდის სამარხი დაიცვან.
ნამუშევარი დახვეწილია. ერთი შეხედვით, ათასობით მეომარი ერთმანეთის იდენტური ჩანს, მაგრამ თუ ახლოდან დააკვირდებით, აღმოაჩენთ საოცრად მრავალფეროვან სახეებს, ვარცხნილობას და ჯავშანს, ოსტატობის თვალწარმტაც ნიმუშს.
ტრადიციულად, არქეოლოგებს სჯეროდათ, რომ მთლიანი არმია ზრდასრულ მამაკაცთა მიერ იყო შექმნილი.
ახალი კვლევა მიუთითებს, რომ ეს მოსაზრება შეიძლება მცდარი იყოს.
მოქანდაკეებმა, რომელთა ნამუშევარიც დღემდე შემორჩა, ჯერ კიდევ სველ თიხაზე თითის ანაბეჭდები დატოვეს; სწორედ ეს ანაბეჭდები მიუთითებს, რომ სავარაუდოდ, მამაკაცები, ქალები და ბავშვები — ყველა ერთად მონაწილეობდა ტერაკოტის არმიის შექმნის გრანდიოზულ წამოწყებაში.
„შედეგები ეჭვქვეშ აყენებს დიდი ხნის მოსაზრებას იმის თაობაზე, რომ ტერაკოტის არმიის შექმნა მხოლოდ ზრდასრულ მამაკაცთა შრომის შედეგია. გვაწვდის პირველ რაოდენობრივ ბიოლოგიურ მტკიცებულებას იმისა, რომ ამ საქმეში მრავალფეროვანი სამუშაო ძალა მონაწილეობდა, მათ შორის ქალები და ბავშვებიც“, — წერს მკვლევართა ჯგუფი, რომელსაც იმპერატორ შიხუანდის მავზოლეუმის მუზეუმის არქეოლოგი სიაოსი ლი ხელმძღვანელობდა.
ტერაკოტის არმიამ დღის სინათლე 2000-წლიანი წყვდიადის შემდეგ 1974 წელს იხილა.
იმპერატორის სამარხიდან დაახლოებით 1,5 კილომეტრის დაშორებით ჭის გათხრისას, ფერმერებმა ადამიანის ზომის თიხის მეომრების იდუმალი ფრაგმენტები აღმოაჩინეს.
მათ წინაშე იყო უზარმაზარი მიწისქვეშა არმია, რომლის სრული მასშტაბით აღმოჩენას წლები დასჭირდა.
ტერაკოტის არმია ათასობით ბუნებრივი ზომის ქანდაკებისგან შედგება — დაახლოებით 8000 მეომრის, 130 საბრძოლო ეტლის და 520 ცხენის და კიდევ 150 კავალერიის ცხენისგან. თუმცა, იმპერატორის ნეკროპოლის დიდი ნაწილი ჯერ კიდევ გაუთხრელია და მისი სრული მასშტაბი ჯერ უცნობია.
ასევე დიდწილად უცნობია ამ მონუმენტურ ნამუშევართა ავტორ ხელოსანთა იდენტობა.
ამ კითხვაზე პასუხის გასაცემად შედარებით ცოტა კვლევაა ჩატარებული. ტერაკოტის არმიის შესახებ წინა კვლევები დიდწილად ფოკუსირებული იყო იმაზე, თუ როგორ დამზადდა ისინი და არა ვინ დაამზადა.
თეორიული მოსაზრება, რომ ეს კაცები იყვნენ, რომელთა წარმომავლობაც უცნობია — მეტ-ნაკლებად უცვლელი რჩებოდა, იმის მიუხედავადაც კი, რომ ისტორიული ჩანაწერების თანახმად, სახელმწიფო ზედამხედველობის ქვეშ მყოფ სახელოსნოებში ცინის დინასტიის დროს ქალები და ბავშვებიც მუშაობდნენ.
ლი და მისი კოლეგები აღნიშნავენ, რომ უფრო მრავალფეროვანი სამუშაო ძალა კონკრეტულად გალაქული საქონლის წარმოებაში იყო დოკუმენტირებული, მაგრამ ღიად რჩებოდა კითხვა ტერაკოტის არმიის სამუშაო ძალის შემადგენლობის შესახებ.
თუმცა, ამ მუშახელის კვალს თიხა ინახავს.
ისევე, როგორც ხელის ანაბეჭდების ანალიზმა გამოავლინა ინფორმაცია პრეისტორიული ეპოქის ხელოვანების შესახებ, თითის ანაბეჭდებსაც შეუძლიათ, ნათელი მოჰფინონ იმას, თუ ვინ შექმნა ტერაკოტის არმია.
კვლევა ეფუძნება ერთ ორმოში აღმოჩენილ 36 მებრძოლს. საწყისი დათვალიერებისას აღწერეს 91 თითის ანაბეჭდი, რომელთაგან 12 მოგვიანებით გამორიცხეს, რადგან ეკუთვნოდათ ინდივიდებს, რომლებმაც მრავალი ანაბეჭდი დატოვეს.
სრული ანალიზებისთვის დარჩა 79 თითის ანაბეჭდი.
ანაბეჭდები მებრძოლებზე ყველგან იყო — თავებზე, მკლავებზე, ჯავშანზე, ხელებზე, საყელოებზე და ფეხებზეც კი. როგორც ჩანს, ისინი გამოძერწვის პროცესშია დატოვებული.
„ზედაპირზე დატოვებული ანაბეჭდები, სულ 73 ცალი — ფორმირების, მოდელირებისა და აწყობის პროცესში გაჩნდა, როდესაც ხელოსნები თითებს უშუალოდ სველ თიხას აჭერდნენ; ასეთი კვალი ყველაზე ხშირად ფიგურების თავებსა და ხელებზე გვხვდება — ადგილებზე, რომლებსაც ხელოსნები ნაწილების მიმაგრებისა და ზედაპირის გასწორების დროს ხელში იჭერდნენ“, — წერენ მკვლევრები.
მათი განცხადებით, რელიეფური ანაბეჭდები, რომელიც მოიცავს დარჩენილ 6 ანაბეჭდს, წარმოიქმნება, როდესაც წინასწარ ჩამოყალიბებული თიხის დეკორაციები — ძირითადად ჯავშნის ლურსმნები და წელის ზოლები — შემორჩენილია ფიგურის ზედაპირზე და განლაგებულია ექსკლუზიურად ჯავშნის კომპონენტებზე.
შეიძლება იფიქროთ, რომ ერთი თითის ანაბეჭდი ინდივიდის შესახებ იმაზე მეტს ვერაფერს გვეტყვის, რომ ის უბრალოდ ადამიანი იყო.
თუმცა, ცდებით; საიდუმლო იმალება არა ანაბეჭდის ზომაში, არამედ მის ხაზებს შორის ციცქნა მანძილებში.
როგორც მკვლევრები განმარტავენ, ადამიანის ზრდასთან ერთად, მისი თითის ანაბეჭდის ხაზებს შორის დაშორება უფრო იზრდება, მაგრამ ძალიან მცირე სხვაობაა ბიჭებსა და გოგონებს შორის.
თუმცა, როცა ადამიანის ჩონჩხი სიმწიფეს მიაღწევს, მისი ზრდა ჩერდება და კაცებს ანაბეჭდის ხაზებს შორის ოდნავ დიდი მანძილი რჩებათ, ვიდრე ქალებს.
ეს კი იმას ნიშნავს, რომ ხაზებს შორის საშუალო მანძილი გვთავაზობს მინიშნებებს პირის ასაკისა და სქესის შესახებ.
მაგრამ არის ერთი ნიუანსი — სხვადასხვა ჯგუფს შორის გაზომვები მნიშვნელოვნად გადაფარავს ერთმანეთს. მაგალითად, მოზარდი ბიჭის თითის ანაბეჭდი თითქმის არ განირჩევა ზრდასრული ქალის ანაბეჭდისგან.
იმის ნაცვლად, რომ თითოეული თითის ანაბეჭდი გაეანალიზებინათ და მათთვის ასაკი თუ სქესი მიეწერათ, მკვლევრებმა ალგორითმი გამოიყენეს, რათა დაედგინათ სხვადასხვა დემოგრაფიული ჯგუფის წილი იმ 79 ანაბეჭდში, რომლებიც კვლევის ფარგლებში განიხილებოდა.
მკვლევრებმა გაზომვები ასევე დააზუსტეს პოპულაციებს შორის თითის ანაბეჭდის ზომის განსხვავებებისა და გაშრობისა და გამოწვის დროს თიხის შეკუმშვის გათვალისწინებით, თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ გაურკვევლობას იწვევს მათი დამოკიდებულება თანამედროვე ევროპულ საცნობარო მონაცემებზე.
მიუხედავად ამისა, დემოგრაფიული სურათი გაცილებით მრავალფეროვანი აღმოჩნდა, ვიდრე ამას აქამდე ვარაუდობდნენ.
მოდელის თანახმად, თითის ანაბეჭდების მხოლოდ 45 პროცენტი იყო დატოვებული ზრდასრული კაცების მიერ. 32,7 პროცენტი ზრდასრულ ქალებს ეკუთვნოდა. დანარჩენი 22,3 პროცენტი კი 15 წლამდე ასაკის ბავშვებს.
ბავშვთა სამუშაო ძალა შეიძლება უჩვეულო არ ყოფილიყო. ცინის დინასტიის ისტორიული ჩანაწერები აღწერს ფორმალური სტაჟირების სისტემას, რომელშიც ახალგაზრდები საქმეს გამოცდილი ხელოსნების ზედამხედველობის ქვეშ სწავლობდნენ.
ბამბუკზე ამოტვიფრული უძველესი სამართლებრივი ხელნაწერების თანახმად, „ოსტატი კარგად ასწავლის; ამიტომ შეგირდი სწავლებას ერთ წელიწადში ასრულებს, ახალი ოსტატი კი ორ წელიწადში ხდება“.
მკვლევართა ვარაუდით, შესაძლოა, შედარებით ახალგაზრდა შეგირდებს უფრო მარტივი საქმეები ევალებოდათ — მაგალითად, მეომართა ჯავშანზე დეკორატიული დეტალების დამაგრება, — მაშინ, როცა უფრო გამოცდილი ხელოსნები ტექნიკურად უფრო რთულ სამუშაოს ასრულებდნენ.
თუმცა, მიღებულ შედეგებს გარკვეული მნიშვნელოვანი შეზღუდვები ახლავს. 79 თითის ანაბეჭდი მხოლოდ 36 მეომარზეა აღებული, რომლებიც ვრცელი არქეოლოგიური ძეგლის ერთ კონკრეტულ მონაკვეთში აღმოაჩინეს; ამას გარდა, თითის ანაბეჭდების რაოდენობრივი თანაფარდობა სულაც არ ასახავს იმ ადამიანთა რაოდენობრივ თანაფარდობას, რომლებმაც ეს ანაბეჭდები დატოვეს.
მაგალითად, გამოუცდელმა მუშაკებმა შესაძლოა უფრო მეტი თითის ანაბეჭდი დატოვეს, ვიდრე გამოცდილმა ხელოსნებმა, რადგან მათ თიხასთან მუშაობის უფრო დიდი გამოცდილება ჰქონდათ.
მიუხედავად ამისა, შედეგები მიუთითებს, რომ ტერაკოტის არმია შესაძლოა შექმნილი ყოფილიყო ადამიანთა გაცილებით უფრო მრავალფეროვანი ჯგუფის მიერ, ვიდრე ეს აქამდე წარმოგვედგინა.
სამომავლო სამუშაოები შესაძლოა ფოკუსირებული იყოს თითის ანაბეჭდების მონაცემთა ბაზის გაფართოებაზე, რათა შეიქმნას უფრო დიდი ნიმუშის ნაკრები, რაც გაცილებით მეტს გვეტყვის იმის შესახებ, თუ ვინ ააგო იმპერატორ ცინ შიხუანდის იდუმალი ტერაკოტის არმია.
„ეს ბიოლოგიური მტკიცებულება მყარად ადასტურებს მრავალრიცხოვან ისტორიულ ჩანაწერს და ნათლად აღადგენს ცინის დინასტიის სახელმწიფო სახელოსნოებში არსებულ საწარმოო ვითარებას — იქ ერთად მუშაობდნენ მამაკაცები და ქალები, ხოლო გამოცდილ ხელოსნებთან ერთად — მოზარდებიც, რომლებიც, სავარაუდოდ, დამხმარის ან შეგირდის როლს ასრულებდნენ“, — წერენ მკვლევრები.
კვლევა Journal of Cultural Heritage-ში გამოქვეყნდა.
მომზადებულია ScienceAlert-ის მიხედვით.