საგანგებო მექანიზმებიდან რეალურ კრიზისამდე: 2026 წლის ანომალიური ზაფხულის შედეგები ევროპაში

ამ ზაფხულს ევროპაში მოსალოდნელზე 36 000-ით მეტი გარდაცვალების შემთხვევა დაფიქსირდა. ეს მონაცემები ევროპის სიკვდილიანობის მონიტორინგის ორგანიზაციის (EuroMOMO) ანგარიშს ეფუძნება. უწყება სწორედ „ჭარბ სიკვდილიანობას“ ზომავს, რაც გარდაცვლილთა რეალურ რაოდენობასა და წლის ამ პერიოდისთვის პროგნოზირებულ საშუალო მაჩვენებელს შორის სხვაობას გულისხმობს.

თუმცა ლეტალობის ზუსტი მიზეზების საბოლოო დადგენას თვეები დასჭირდება, მთავარი ტენდენცია უკვე აშკარაა: ივნისიდან აგვისტომდე კონტინენტზე გადავლილი ანომალიური სიცხის ტალღები მრავალ ქვეყანაში სიკვდილიანობის მკვეთრ ზრდას ემთხვევა.

ივნისის ბოლოს, როდესაც პარიზს გაუსაძლისი სიცხის პირველი ტალღა დაატყდა თავს, სასწრაფო სამედიცინო დახმარების სამსახურის (Samu) დატვირთვა 50 პროცენტით გაიზარდა. Radio France-თან ინტერვიუში სამსახურის ხელმძღვანელი, პროფესორი ფრედერიკ ადნე იხსენებს, რომ მედიკოსებს დახმარების გაწევა უწევდათ ძირითადად მარტოხელა ხანდაზმულებისთვის. ამასთან, პაციენტებს შორის იყვნენ შედარებით ახალგაზრდებიც, რომლებშიც თერმულმა შოკმა გულის გაჩერება გამოიწვია. პროფესორის თქმით, სიკვდილიანობამ მკვეთრად განსაკუთრებით 25-27 ივნისს იმატა, როდესაც საფრანგეთის დედაქალაქში ტემპერატურამ პიკს მიაღწია.

საფრანგეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის ვებ-პორტალი Franceinfo ივნისის ცხელ დღეებში გარდაცვლილთა ისტორიებს აშუქებს. მათ შორის არის პარიზის გარეუბანში მცხოვრები 93 წლის ლუიზეტ რივალენიც. ბინაში 34-გრადუსიანი სიცხის მიუხედავად, მან კონდიცირებულ თავშესაფარში გადასვლაზე უარი თქვა, რადგან — როგორც მისმა მეგობარმა ოდილმა აღნიშნა — ყველაფერზე მეტად დამოუკიდებლობის შენარჩუნება სურდა. ოდილმა იგი საკუთარ სახლში უგონო მდგომარეობაში იპოვა; ქალი მეორე დღეს ორგანიზმის გადახურებით გარდაიცვალა. კიდევ ერთი მსხვერპლია 65 წლის ფლორიანი, რომელიც პარიზის მახლობლად, საკუთარ ავტომობილში ცხოვრობდა. ის ქუჩაში გარდაცვლილი იპოვა მეზობელმა, რომელსაც მისთვის რეგულარულად მიჰქონდა საჭმელი და წყალი: „ეგონა, სიცხისგან თავის დასაღწევად მანქანის გვერდით ეძინა“, — განუცხადა მან ჟურნალისტებს.

ივნისის იმ ბოლო კვირას, როდესაც ევროპის უმეტეს ნაწილში ანომალიური სიცხე იდგა, EuroMOMO-მ 2026 წლისთვის ჭარბი სიკვდილიანობის ყველაზე მკვეთრი ზრდა დააფიქსირა. 22 ქვეყნიდან მიღებული მონაცემებით, იმ შვიდ დღეში 85 642 გარდაცვალება დარეგისტრირდა, რაც ისტორიულ საშუალო მაჩვენებელს 16 557-ით (24 პროცენტით) აჭარბებდა.

„ჭარბი სიკვდილიანობის“ ტერმინი საზოგადოებამ კოვიდპანდემიის დროს გაიცნო. პირველი ტალღის პიკზე (2020 წლის 30 მარტი – 5 აპრილი) EuroMOMO-მ მოსალოდნელზე 35 802-ით მეტი გარდაცვალება აღრიცხა, რაც ნორმას 68 პროცენტით აღემატებოდა. თუმცა, მონიტორინგში შემავალი ქვეყნების სიის ცვლილების გამო, პანდემიისა და სიცხის პერიოდების პირდაპირი შედარება მართებული არ არის; ეს ციფრები მაინც კარგად აჩვენებს მიმდინარე ზაფხულის ტრაგიკულ მასშტაბს.

ივნისის ბოლოს დაფიქსირებული პიკის შემდეგაც, სიკვდილიანობა მოსალოდნელზე მაღალ ნიშნულზე დარჩა ივლისსა და აგვისტოშიც — განსაკუთრებით ხანდაზმულებში. ეს ყველაფერი უპრეცედენტო კლიმატური ფონის ფონზე მოხდა: დასავლეთ ევროპაში დაკვირვების ისტორიაში ყველაზე ცხელი ივნისი და ზოგადად ყველაზე ცხელი ზაფხული აღინიშნა, რასაც მრავალი ტემპერატურული რეკორდის მოხსნა მოჰყვა.

გაუსაძლისმა სიცხემ ყველაზე მეტად ბელგია დააზარალა. ზაფხულის განმავლობაში ქვეყანაში სიცხის 3 ოფიციალური ტალღა დაფიქსირდა (შეფასების კრიტერიუმების მიხედვით — თითქმის 4-იც, როგორც ქვეყნის ფრანგულენოვანი საზოგადოებრივი მაუწყებელი RTBF განმარტავს), რამაც ჯამში ექსტრემალური ტემპერატურის 30 დღე შეადგინა. მსგავსი მოვლენები ბელგიაში სულ უფრო ხშირდება: თუ 1991 წლამდე სამ წელიწადში ერთი ასეთი პერიოდიც არ ფიქსირდებოდა, 2021 წლიდან მოყოლებული წელიწადში ერთზე მეტი ცხელი ტალღა აღირიცხება. ივნისის ბოლოს ანომალიური სიცხე მძიმე დარტყმა აღმოჩნდა გერმანიისთვისაც: 27-28 ივნისის ღამე დაკვირვების ისტორიაში ყველაზე ცხელი გამოდგა, ხოლო დღისით 46 მეტეოროლოგიურ სადგურზე ტემპერატურამ 40°C-ს გადააჭარბა.

საშუალო ვადის ამინდის პროგნოზების ევროპული ცენტრის (ECMWF, Copernicus-ის ოპერატორი) კლიმატის სტრატეგიული მიმართულების ხელმძღვანელი, სამანთა ბერჯესი მიიჩნევს, რომ ეს პროცესი გლობალური ცვლილებების ნაწილია. „დათბობის პარალელურად, სიცხის ტალღები სულ უფრო ხშირი გახდება“, — განუცხადა მან ირლანდიის საზოგადოებრივ მაუწყებელ RTÉ-ს. — „ისინი იქნება უფრო ინტენსიური, ხანგრძლივი და მოიცავს უფრო დიდ ტერიტორიებს“. ბერჯესის თქმით, ევროპის სწრაფი დათბობის გამო კონტინენტი მოწყვლადი ხდება წელიწადის უფრო ადრეულ ეტაპზეც: „ეს ასახავს ჩვენი კლიმატის სტრუქტურულ ტრანსფორმაციას და არა ბუნებრივ ცვალებადობას“.

სტატისტიკური გამოწვევა: რატომ არის რთული სიცხით გამოწვეული მსხვერპლის ზუსტი აღრიცხვა

ჭარბი სიკვდილიანობის ზოგადი მაჩვენებლიდან უშუალოდ სიცხისგან დაღუპულთა ზუსტი რიცხვის გამოთვლა მარტივი არ არის. უპირველეს ყოვლისა, გარდაცვალების მოწმობაში მიზეზად „სიცხეს“ იშვიათად უთითებენ. როგორც გერმანიის რობერტ კოხის ინსტიტუტმა ბავარიულ მაუწყებელ BR-ს განუმარტა, მაღალი ტემპერატურა ადამიანს პირდაპირ კი არ კლავს, არამედ გულ-სისხლძარღვთა, სასუნთქი გზებისა თუ თირკმელების ქრონიკულ დაავადებებს ამწვავებს. ამდენად, მსხვერპლთა რაოდენობა სტატისტიკური მოდელირებით ითვლება, ეს ციფრები კი დროთა განმატებაში იცვლება. მაგალითად, კოხის ინსტიტუტი ივნისის ბოლოს გერმანიაში სიცხით გარდაცვლილთა რაოდენობას თავდაპირველად 5 100-ად ვარაუდობდა, თუმცა დამატებითი მონაცემების მიღების შემდეგ ეს რიცხვი 9 600-მდე გაზარდა. ბოლო მონაცემებით, სექტემბრის დასაწყისისთვის გერმანიაში სიცხით გამოწვეული სიკვდილიანობის მაჩვენებელმა 16 000-ს მიაღწია, საიდანაც უმეტესობა სწორედ ივნისის ბოლო კვირაზე მოდის.

მდინარე რაინის გაღმა, საფრანგეთის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეროვნულმა სააგენტომ (Santé publique France) 17 ივნისიდან 2 ივლისამდე 5 764 ჭარბი სიკვდილი აღრიცხა, რაც მოსალოდნელზე 36 პროცენტით მეტია. ამ მსხვერპლთა ნახევარზე მეტი სულ რაღაც სამ დღეში — 25-27 ივნისს დაფიქსირდა. თუმცა სააგენტოში ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ ეს ჯერ კიდევ არ არის უშუალოდ სიცხით გამოწვეული სიკვდილიანობის საბოლოო ანგარიში — ეს მონაცემები ზაფხულის სრული სტატისტიკის შეჯამების შემდეგ გამოქვეყნდება. ამასობაში ესპანეთმა მაღალ ტემპერატურასთან დაკავშირებული სიკვდილიანობის საკუთარი შეფასება უკვე გაასაჯაროა — ივნისიდან აგვისტომდე 5 091 გარდაცვალება. აღსანიშნავია, რომ ესპანეთის საზოგადოებრივი მაუწყებლის RTVE-ს ცნობით, ქვეყანაში სიცხით გარდაცვალების შემთხვევების მხოლოდ 21 პროცენტი მოხდა ოფიციალურად გამოცხადებული სიცხის ტალღების დროს. ეს მნიშვნელოვანი დეტალია: სიცხით გამოწვეული მსხვერპლი შეიძლება დაფიქსირდეს იმ დღეებშიც, რომლებიც ფორმალურად „სიცხის ტალღად“ არ ითვლება.

მაღალი ტემპერატურა ლეტალურ შემთხვევებს ირიბადაც უკავშირდება. მაგალითად, გერმანიის სამშველო ასოციაციამ (DLRG) ივნისის სიცხეში წყალში დახრჩობის შემთხვევების „დრამატული ზრდა“ დააფიქსირა — სიცხისგან თავის დასაღწევად მოსახლეობა მასობრივად მიაწყდა მდინარეებსა და ტბებს. BR-ის ცნობით, იმ თვეში წყალში 100-ზე მეტი ადამიანი დაიღუპა, რაც 2003 წლის შემდეგ ივნისის ყველაზე მაღალი მაჩვენებელია.

ექიმები ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე სიცხის მძიმე გავლენაზეც საუბრობენ. „ტემპერატურა პირდაპირ მოქმედებს ჩვენს ტვინზე, მის ბიოლოგიასა და იმ ჰორმონებზე, რომლებიც განწყობას, ქცევას, ძილსა და ენერგიის დონეს აკონტროლებს“, — განუცხადა Franceinfo-ს სენტ-ანის საავადმყოფოსა და პარიზის Samu-ს ფსიქიატრმა, დოქტორმა მარინ აკაუიმ. მისი თქმით, უძილო და ცხელი ღამეები ხანგრძლივ პერსპექტივაში იწვევს შფოთვას, დეპრესიასა და ფსიქიკურ აშლილობებს. აგვისტოში საფრანგეთის სუიციდის პრევენციის ეროვნულ ცხელ ხაზზე ზარების რაოდენობა 12 პროცენტით გაიზარდა.

EuroMOMO-ს მონაცემებით, სიკვდილიანობა ევროპაში უთანაბროდ გაიზარდა: ზაფხულის ნამატის უდიდესი ნაწილი გერმანიაზე, საფრანგეთზე, ესპანეთსა და ბელგიაზე მოვიდა, ხოლო სხვა ქვეყნებში ჭარბი სიკვდილიანობა შედარებით დაბალი იყო, მოგვიანებით დაფიქსირდა ან ნორმის ფარგლებში დარჩა.

უთანაბრო გადანაწილება მოსახლეობასა და რეგიონებში

მთელ კონტინენტზე ყველაზე მეტად ხანდაზმულები დაზარალდნენ, თუმცა სიცხის პირველმა ტალღამ ახალგაზრდებზეც იმოქმედა. მაგალითად, საფრანგეთში გარდაცვლილთა ორ მესამედს 75 წელს გადაცილებული პირები შეადგენდნენ, თუმცა 17 ივნისიდან 2 ივლისამდე ჭარბი სიკვდილიანობა 15 წელს გადაცილებულ ყველა ასაკობრივ ჯგუფში დაფიქსირდა — ჯანდაცვის სააგენტომ ეს მოვლენა უპრეცედენტოდ შეაფასა. ივლისის ბოლოს სიკვდილიანობამ კვლავ ხანდაზმულებში გადაინაცვლა. EuroMOMO-ს ბიულეტენების მიხედვით, აგვისტოს შუა რიცხვებში, როდესაც სიკვდილიანობა ძირითადად ჩვეულებრივ ნორმას დაუბრუნდა, 85 წლისა და უფროსი ასაკის პირებში გარდაცვალების მაჩვენებელი მაინც ანომალიურად მაღალი რჩებოდა.

სიკვდილიანობის გეოგრაფია მკვეთრად განსხვავდებოდა უშუალოდ ქვეყნების შიგნითაც: საფრანგეთში მხოლოდ ილ-დე-ფრანსის რეგიონზე 2 000-მდე ჭარბი სიკვდილი მოვიდა (ნორმაზე 81 პროცენტით მეტი). თუმცა ყველაზე თვალსაჩინო მაგალითი ბელგია აღმოჩნდა: RTBF-ის ცნობით, ვალონიაში (ბელგიის ფრანგულენოვანი რეგიონი) სიკვდილიანობამ ნორმას 77 პროცენტით გადააჭარბა, ხოლო ფლანდრიაში — 31 პროცენტით. ლიეჟის მიმდებარე ზოგიერთ რაიონში კი მატებამ 100 პროცენტს გადააჭარბა. ამ მკვეთრმა სხვაობამ ბელგიაში დისკუსია წარმოშვა იმის შესახებ, თუ რატომ მოჰყვა ერთსა და იმავე კლიმატურ პირობებს ასეთი განსხვავებული შედეგები მეზობელ რეგიონებში.

რამდენად ეფექტიანი აღმოჩნდა ევროპული ქვეყნების საგანგებო მექანიზმები

სიკვდილიანობის მკვეთრ ზრდას ევროპული მთავრობები სრულიად მოუმზადებელი არ შეხვედრიან. ბევრ ქვეყანაში უკვე მოქმედებდა ექსტრემალურ სიცხესთან ბრძოლის გეგმები, ადრეული გაფრთხილების სისტემები და სპეციალური პროგრამები ხანდაზმულთა დასაცავად. საფრანგეთში პარიზის Samu-ს ხელმძღვანელმა, ფრედერიკ ადნემ მიმდინარე ზაფხული 2003 წლის კატასტროფულ სიცხეს შეადარა. მისი თქმით, მსხვერპლი ნაკლები იყო (განსაკუთრებით მოხუცთა თავშესაფრებში), რადგან „საზოგადოება გაფრთხილებული იყო“, ხოლო „სამედიცინო პერსონალმა უკვე იცის, როგორ უმკურნალოს თერმულ შოკს“. თუმცა ადნემ ხაზი გაუსვა მარტოხელა ადამიანებისთვის პრევენციული ზომების გაძლიერებას: „ეს მექანიზმები არსებობს, თუმცა დიდი ძალისხმევა დაგვჭირდება, რომ ჭარბი სიკვდილიანობა თავიდან ავიცილოთ“.

შვეიცარიაში, რომელმაც ასევე გაიარა ანომალიურად ცხელი ზაფხული, ქალაქებმა და კანტონებმა საკუთარი მიდგომები შეიმუშავეს: ჟენევაში 65 წელს გადაცილებულ მოქალაქეებს ცხელ დღეებში დილით აუზებზე, ხოლო ნაშუადღევს კონდიცირებულ კინოთეატრებში უფასოდ უშვებდნენ. ბერნსა და ლუცერნში ხანდაზმულებთან ყოველდღიური კომუნიკაციის სისტემა მოქმედებდა, ხოლო ციურიხი მათ შინ უფასო დახმარებას სთავაზობდა. თუმცა შვეიცარიას არ გააჩნია სიცხისგან დაცვის ერთიანი ეროვნული სტრატეგია და მოწყვლადი ჯგუფების ნაწილი ყურადღების მიღმა რჩება. „საცხოვრებელი ადგილის მიუხედავად, დაცვის მინიმალური სტანდარტით ყველამ უნდა ისარგებლოს“, — განუცხადა შვეიცარიის საზოგადოებრივი მაუწყებლის ვებ-პორტალ Swissinfo-ს ბერნის უნივერსიტეტის ეპიდემიოლოგმა, ანა მარია ვიცედო კაბრერამ.

მთავარი კითხვა ის არის, უყურებენ თუ არა მთავრობები სიცხის ტალღებს, როგორც ერთეულ ინციდენტებს და არა როგორც სისტემურ, განმეორებად მოვლენას. ბონის უნივერსიტეტის პროფესორმა, ლიზა შიპერმა აღნიშნა, რომ გერმანიაში, ავსტრიასა და შვეიცარიაში ადაპტაციის პროცესი „ძირითადად რეაქტიულ ხასიათს ატარებს“. მზადყოფნა უმჯობესდება, თუმცა, მისი თქმით, „მთავარი იმის გაცნობიერებაა, რომ ადაპტაცია უბრალოდ დამატებითი დავალება კი არ არის, არამედ ტრანსფორმაციის კომპლექსური პროცესია“. საფრანგეთში დისკუსია მზადყოფნიდან უკვე პასუხისმგებლობის საკითხზე გადავიდა: ახალგაზრდა ექიმთა პროფკავშირმა პროკურატურას მიმართა თხოვნით, დაადგინოს, შეიცავს თუ არა უწყებების ხარვეზები სიცოცხლის საფრთხეში ჩაგდების ან განსაცდელში მყოფი პირისთვის დაუხმარებლობის ნიშნებს. ექიმების თქმით, ჯანდაცვის სამინისტრომ უპასუხოდ დატოვა მათი მოთხოვნები საავადმყოფოების უსაფრთხოების ზომების შესახებ. პროფკავშირის პრეზიდენტმა ანა ბოქტორმა Franceinfo-სთან მთავრობა კლიმატურ ცვლილებებთან მიმართებით „უმოქმედობაში“ დაადანაშაულა და აღნიშნა, რომ ეს პოზიცია „დამაზიანებელია მოსახლეობისთვის“. ამასთანავე, ორგანიზაცია Samu-Urgences de France-ის (SUdF) ანგარიშის შემდეგ, სადაც მიმდინარე პერიოდი „შავ ზაფხულად“ შეფასდა, საფრანგეთის საავადმყოფოების ფედერაციამ ოფიციალურად მოითხოვა 1 მილიარდი ევროს ოდენობის „მწვანე ფონდის“ შექმნა კლინიკების კლიმატზე ადაპტაციისთვის.

მოსახლეობის დაცვის გაძლიერების მოწოდებები ევროპულ დონეზეც ისმის. აგვისტოში ჯანდაცვის 80-მდე ორგანიზაციამ მოითხოვა სიცხისგან დაცვის ევროპული გეგმის შემუშავება და საგანგებო ფონდის შექმნა, რაც საავადმყოფოების, მოხუცთა თავშესაფრების, ბაგა-ბაღებისა და სკოლების ექსტრემალური სიცხისადმი მდგრადობას უზრუნველყოფს.

2026 წლის ზაფხულის საბოლოო მსხვერპლის დადგენას დრო დასჭირდება. ეს ციფრები კიდევ უფრო შეავსებს ისედაც საგანგაშო სტატისტიკას: ISGlobal-ის კვლევით, 2022-2024 წლების ზაფხულში სიცხესთან დაკავშირებული მიზეზებით 181 000-ზე მეტი ადამიანი გარდაიცვალა. „მნიშვნელოვანია, პრობლემა ტემპერატურის დაწევისთანავე არ დაივიწყონ, — აღნიშნავს ეპიდემიოლოგი ვიცედო კაბრერა, — მომდევნო ზაფხულისათვის მზადება ახლავე უნდა დაიწყოს“.

მეთოდოლოგია: მონაცემები მოიცავს 26-ე – 35-ე კვირებს (22 ივნისიდან 30 აგვისტომდე) და ეფუძნება სექტემბრის შუა რიცხვებში ამოღებულ EuroMOMO-ს ბაზას. ფინეთი და ლატვია არ არის შეყვანილი, რადგან ამ პერიოდის ან მისი ნაწილის მონაცემები ხელმისაწვდომი არ იყო. საერთო ჯამი გამოთვლილია EuroMOMO-ს ყოველკვირეული ჭარბი სიკვდილიანობის შეფასებების შეკრებით. ეს შეფასებები შესაძლოა უარყოფითი იყოს იმ კვირებში, როდესაც მოსალოდნელზე ნაკლები ადამიანი კვდება, რაც იმას ნიშნავს, რომ 36 000-იანი მაჩვენებელი წარმოადგენს წმინდა ჭარბ რაოდენობას. შესაბამისად, ის ნაკლებია დიაგრამაზე წარმოდგენილ დადებითი ჭარბი მაჩვენებლების ჯამზე.

„ევროპული პერსპექტივა” ევროპის მაუწყებელთა კავშირის (EBU) სარედაქციო თანამშრომლობის ინიციატივაა, რომელიც საზოგადოებრივი მაუწყებლების ნიუსრუმებს აერთიანებს. ვრცლად წაიკითხეთ აქ.

კონტრიბუტორი რედაქტორები: კლაუს შნაიდერი (BR), პეტრა ციმერმანი (BR), ალის კური (franceinfo).

მონაცემთა ვიზუალიზაცია: ლუკ მარტინონი.

ილუსტრაცია: ან-სოფი დე სტეური.

ტექსტი და კოორდინაცია: ალექსიან ლერუჟი.

მასალის მომზადებაში მონაწილეობდნენ: BR (გერმანია), franceinfo (საფრანგეთი), RTBF (ბელგია), RTÉ (ირლანდია), RTVE (ესპანეთი) და Swissinfo.ch (შვეიცარია).

საქართველოს საზოგადოებრივი მაუწყებლისთვის მოამზადა: ილია სადღობელაშვილმა