პოსტსიმართლე - ჭეშმარიტება ბაზარზე

ბნელი სიმართლის და ჭეშმარიტების დიფუზიური მოხმარების დრო

საუბრები „პოსტსიმართლეზე“ აშშ-სა და დიდ ბრიტანეთში 2016 წლის დრამების პერიოდში წარმოიშვა: ლიბერალური ძალების დამარცხება, თავად ამ ძალების აზრით, იმიტომ მოხდა, რომ მასებმა მედიის მიერ გაპიარებულ დემაგოგებს დაუჯერეს და არა მოსაწყენ, თუმცა ეფექტურ ნეოლიბერალური და/ან სოციალ-დემოკრატიული ტიპის ბიუროკრატებს. აქ შეიძლება, ერთი მხრივ, შევეკამათოთ, რომ პოლიტიკა დემოკრატიულ საზოგადოებაში თავის თავში ყოველთვის მოიცავს რიტორიკას, ხოლო პარტიები არა ჭეშმარიტებების, არამედ უფრო „ინტერესების“ საფუძველზე იმარჯვებენ. თუ ცრუ ცნობიერებაზე მარქსისტული თვალსაზრისით ვისაუბრებთ, მაშინ თავად ლიბერალური დემოკრატიის ჩარჩოებიდან გავალთ: აქ ან სიმართლის სამინისტროს ტიპის სახელმწიფო ორგანოა საჭირო, რომელიც იდეოლოგიურ სათვალეებს მოგვხსნის, ან ლენინისტური ტიპის აქტივისტური მემარცხენე პარტია, რომელიც ასევე ყველას ჩამოგლეჯს სათვალეებს და აჯანყებისკენ მოუწოდებს.

ამიტომაც თავად დემოკრატიული ღირებულებების დამცველები, „მემარცხენე პოპულიზმის“ მომხრეები, როგორებიც შანტალ მუფი და სლავოი ჟიჟეკია, თავად „პოსტსიმართლის“ ცნებას, როგორც ღრმად ანტიდემოკრატიულს, უარყოფენ. მათი აზრით, ეს ცნება დაჭაობებული პარტიული ელიტებისგან მოდის, რომლებიც საკუთარ პირად ინტერესებს ეროვნულში ურევენ. თუ პოსტსიმართლის ყველაზე გავრცელებულ განსაზღვრებებს შევხედავთ, მათში საუბარია ტყუილზე, რომელიც სიმართლედ აღიქმება ტყუილში მხილების შემდეგაც. ეს მთავარი ნიშანია, რომლითაც კრიტიკოსები პოსტსიმართლეს ნეოლიბერალური status quo-ს დამცველთა რიგებიდან განსაზღვრავენ. მათ სასწრაფოდ შემოიღეს ეს ტერმინი იმ მიზნით, რომ რაციონალურობაზე საკუთარი მონოპოლიის ნარჩენები მაინც დაეცვათ.

როდესაც წინამორბედ ეპოქებში ჩნდებოდა ეჭვები წარმოდგენილი სამყაროს სინამდვილეზე და მას ელიტების მიერ დამალული რეალური მდგომარეობა უპირისპირდებოდა, აზროვნების ეს სტილი კონსპიროლოგიად ითვლებოდა, რადგანაც ფალსიფიცირების თვისებას არ ფლობდა. ანუ, თუ სამყაროს ალტერნატიული სურათი ვერ ახერხებდა ნებისმიერი ახალი ფაქტის ადაპტირებას, რომელიც მის ჭეშმარიტებას მხოლოდ დაამტკიცებდა – მაშინ იგი მთლიანად მცდარად ითვლებოდა, რადგანაც ფაქტებით გამოცდას ვერ უძლებდა. თუ ამბობთ, რომ არსებობს სამყაროს მართვის გარკვეული დაფარული, ნამდვილი სტრუქტურა, მაშინ თქვენთან დეტალების გარჩევას აზრი არ აქვს, რადგანაც ის თქვენ არც გაინტერესებთ. კონსპიროლოგისთვის მნიშვნელოვანია მხოლოდ ის, რომ მისი ამხსნელი სქემა კვლავწარმოებს და ახალი დეტალებით მტკიცდება, რომელიც მთლიანი სურათისთვის მეორად მნიშვნელობას ატარებს.

დღეს კი ჩვენ შევედით მდგომარეობაში, როდესაც თავად რაციონალური დისკუსიის ჩარჩო, რომელსაც ალტერნატიულ სიმართლეზე ან ფაქტების ალტერნატიულ კომბინაციაზე ნებისმიერი პრეტენზიის მარგინალიზება ან პარანოიდალურ ბოდვად გამოცხადება შეეძლო, ღრმა კრიზისში იმყოფება. ეს კრიზისი უკავშირდება საზოგადოების დიდი ნაწილის სწრაფვას ინფორმაციასთან დაკავშირებით გავიდეს პასიური სპეკტაკულარული დამოკიდებულების საზღვრებიდან, რაც წინა ეპოქებისთვის იყო დამახასიათებელი და რასაც პეტერ სლოტერდაიკმა უზუსტესად უწოდა „დიფუზიური ცინიზმი“[1] – როდესაც ყველა არსებულის არანამდვილობაში საკუთარ ეჭვებს ნორმალიზების საშუალებად აღიქვამს. ანუ ყველგან სიცრუეა, ყველგან ჩვენ მანიპულაციას ვხედავთ, თუმცა მოდით, მშვიდად ვიცხოვროთ ამ ცნობიერებით. მაგრამ დღეს ხალხი მზად არის აქტიურად შეეწინააღმდეგოს შემოთავაზებულ სამყაროს სურათს, რადგანაც მან, ინფორმაციის ციფრული გავრცელების წყალობით, ცალმხრივად არსებობა შეწყვიტა. დღეს უკვე წარმოუდგენელია სიტუაცია, როდესაც სამყაროს სურათი ელიტების მიერ იქმნება და შემდეგ ეკრანის მეორე მხარეს პასიურად მოიხმარება. ეკრანის მეორე მხარე საერთოდ არ არსებობს. თითოეული ადამიანი ჭეშმარიტების ძიებაშია, რომელიც აღქმის ემოციურ მხარეს ააქტიურებს. იგი უკვე არ უკავშირდება რაციონალობას, რომელიც პასიურად, შემრიგებლურად და ცვლილებების საწინააღმდეგოდ აღიქმება. ამიტომაც პოსტსიმართლე რწმენის ან ჭეშმარიტების პერმანენტულ ძიებად ყალიბდება, რომელიც პლურალისტურ ხასიათს იძენს. თუ ადრე აზრთა მრავალფეროვნების ნეიტრალიზება ხდებოდა, რადგანაც ეს აზრები რაციონალური დისკუსიის რეჟიმში ეწერებოდა, რომელიც ჭეშმარიტების მიღწევის შეუძლებლობას გულისხმობდა (ჰაბერმასისეული ინტერსუბიექტურობა), დღეს ჩვენ მთლიანად განადგურებულ რაციონალურ დისკუსიას ვხედავთ, რომელშიც სუბიექტურობას ვერაფერი აკავებს და შეუძლია აქტიურად გამოვლინდეს.

პოსტსიმართლის „შავი სარკე“

და მაინც, რა მოხდა ანგლო-ამერიკულ სამყაროში 2016 წელს ისეთი, რომ მემარჯვენეებმაც და მემარცხენეებმაც ერთმანეთის დადანაშაულება დაიწყეს პოსტსიმართლის პოლიტიკაში, როგორც ფაქტების ფაბრაკაციაში ან „ალტერნატიული ფაქტების“ პრაქტიკაში?

აქ ორი საკითხია.

პირველი ზედაპირული: რა არის მოქმედი მიზეზები? საქმე იმაშია, რომ ელექტრონული მასმედია და განსაკუთრებით ინტერნეტი 2.0 თავად ქმნის ყველა შესაძლებლობას როგორც საკუთარი სივრცის ვირტუალიზაციისა და რეალობიდან მოწყვეტისთვის, ასევე პროპაგანდისტული მიზნებით გამოგონილი სამყაროებით მანიპულაციისთვის. მათ ამისგან ელიტების კონსენსუსი აკავებდა და როდესაც იგი დაინგრა, მაშინ ცინიკური ტვინების გამორეცხვის პოლიტიკა არაფერში დარწმუნებული დაჭაობებული აუდიტორიის დამაინფიცირებლად იქცა.

მეორე საკითხი უფრო ღრმაა – სად არის საფუძველმდებარე (ფორმალური) მიზეზები და საერთოდ რა მოხდა ჩვენთან ჭეშმარიტების სუბიექტურ მხარესთან დაკავშირებით – საბაზისო ფაქტების ნდობასა და სხვა ფაქტებისგან მათი გამიჯვნის კრიტიკულ უნარებთან? რას ნიშნავს, როდესაც ჩვენ მზად ვართ უკვე ყველაფერს დავუჯეროთ. დავეთანხმები ჟიჟეკის დიალექტიკურ დასკვნებს იმის შესახებ, რომ კოლექტიურ, კულტურულ ველში გამოცდილების მსგავსი ვირტუალიზაცია და რეალობის თავბრუდამხვევი დაკარგვა არის არა ჭეშმარიტების დაკარგვის, არამედ პირიქით, სხვა დონეზე მისი გამოვლენის ნიშანი.[2] „რაღაც არის, მაგრამ რა – უცნობია“. რაღაც უცებ ახდენს გარეთ გამოჭრას. ამ შემთხვევაში უკვე მეტნაკლებად ცხადია, რომ დემოკრატიულ პროცედურას მასებიც და ახალი ტიპის ელიტებიც იყენებენ: ისინი, ვინც ბოლომდე სოციალიზებული არ იყვნენ რესტავრაციულ მორალურ „დემოკრატიაში“ და ვინც პოლიტიკის უფრო პლებეურ მაგალითებს მიმართავენ, როგორც ქვემოდან წამოსულს, მაგალითად „ყვითელი ჟილეტების“ მოძრაობის მსგავსს (შეგვიძლია გავიხსენოთ შავკანიანთა საქალაქო ამბოხებები 1960-იანი წლების ამერიკაში: ასევე პლებეური ბუნტის მაგალითი), ასევე სისტემურს: პლებეური დემოკრატია გულისხმობს ლიდერს, რომელიც მუდმივად ისაუბრებს ხალხთან „მის“ ენაზე მჭახე სიტყვებით და პერიოდულად ფულსაც დაარიგებს. ეს ასევე ნიშნავს ნაციონალიზმს: რადგანაც ეროვნული სახელმწიფოები მსოფლიოში პოლიტიკური სოლიდარობის რეალურ-პროზაული სუბსტრატია. ამიტომაც „პოსტსიმართლე“ სინამდვილეში ჭეშმარიტებას ნიშნავს: როგორც დიდი ისტორიული ძვრის, ასევე კაპიტალისტური სახელმწიფოებრივი დემოკრატიის ქვეცნობიერი საფუძვლების გაშიშვლების თვალსაზრისით. ამ ახალი რეალიების გამოვლენა ხდება პროვოკაციულ, პაროდიულ ფორმაში, მოძრაობა თითქოს არ ენდობა საკუთარ თავს, ხოლო ბურჟუაზიული კეთილგონიერების ძველი რეალიები და რიტუალები დერეალიზებულ ქაღალდის დეკორაციებად წარმოდგება.

ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ჭეშმარიტების პოლიტიკა ყოველთვის რევოლუციური პოლიტიკაა და ამიტომაც მას მხარი უნდა დავუჭიროთ? დაახლოებით ამას გულისხმობს ალენ ბადიუ, რომლისთვისაც ჭეშმარიტება რევოლუციურ მოვლენაში გამოვლინდება და მისდამი ერთგულებასაც მოითხოვს. თუმცა ყველა ასე არ თვლიდა. თუ პოლიტიკას როგორც დემოკრატიულს ან რესპუბლიკანურს გავიგებთ, ანუ ჰანა არენდტის კვალს გავყვებით, მაშინ უნდა ვაღიაროთ, რომ ჭეშმარიტება მას დიდად არ შეეფერება. პოლიტიკური ბრძოლა – აზრთა ჭიდილია. მიუხედავად ამისა, არენდტი ხაზს უსვამს, რომ არსებობს ჭეშმარიტების მინიმალური სახე, როგორიცაა გარკვეული ემპირიული ფაქტები. სწორედ მათი, როგორ სამყაროს მყარი საფუძვლის, დასაცავად არის იგი მზად. ამ პარადიგმის ფარგლებში თავდასხმა ფაქტების მინიმალურ სტანდარტზე, მაგალითად, ევროკავშირისთვის ბრიტანელთა გადასახადის ციფრებზე, ტრამპის ინაუგურაციაზე დამსწრეთა რაოდენობასა და რუსი ჯარისკაცების დონბასში ყოფნაზე, სწორედ „პოსტსიმართლის“ სკანდალურობას წარმოადგენს. თუმცა აქ ჭეშმარიტების ფაქტებში არევის საპირისპირო საფრთხეც არსებობს. მხოლობითი ფაქტი თავის თავში არავითარ განზოგადებას არ ატარებს. იგი მნიშვნელოვანია როგორც იდეოლოგიის გამაუვნებელყოფელი ან მოვლენის სიმბოლო. არენდტის კონცეფციაში კი გარკვეული ფეტიშისტური ბარიერის როლს თამაშობს, რომელიც პოლიტიკური მოქმედების განსაზღვრულ სფეროს ჭეშმარიტებისგან მიჯნავს.

ზოგადად, მცდარი წარმოდგენების საწინააღმდეგოდ, რომლის მიხედვითაც 1970-იანი წლებიდან ჩვენ სკეპტიკური პოსტმოდერნიზმის (რორტის თანახმად) პერიოდში ვცხოვრობთ, უნდა ითქვას, რომ ჭეშმარიტების პოლიტიკას არასდროს შეუწყვეტია ინტელექტუალთა მუშაობის სფეროში ყოფნა და სერიოზულ პოლიტიკურ ძვრებსაც მუდმივად იწვევდა.

ჭეშმარიტების იდეალზე იყო აგებული დისიდენტური მოძრაობა აღმოსავლეთ ევროპასა და ყოფილ საბჭოთა კავშირში. ეს იდეალი აერთიანებდა მემარცხენე ვაცლავ ჰაველს და მემარჯვენე ალექსანდრ სოლჟენიცინს. თუმცა რა იყო ეს ჭეშმარიტება? ეს კვლავ იყო ფაქტის ჭეშმარიტება, თუმცა არა ციფრების და პროცედურების, არამედ კონკრეტული ეგზისტენციალური განცდის თვალსაზრისით.

ჰაველს მაგალითად მოჰყავს პირობითი „მემწვანილე“, რომელმაც დახლიდან უნდა გააქროს სოციალისტური ლოზუნგი:

„საკუთარი პროტესტით მემწვანილე გადის „ტყუილში ცხოვრებიდან“, უარყოფს რიტუალს და არღვევს „თამაშის წესებს“: იგი კვლავ იძენს დაკარგულ ინდივიდუალობას და ღირსებას; იგი ხდება თავისუფალი. მისი პროტესტი არის მცდელობა იცხოვროს სიმართლეში“.[3] შემდეგ ჰაველი არც მეტი, არც ნაკლები „ეგზისტენციალური რევოლუციის“ მოწოდებას აჟღერებს. მასში „საუბარია ისეთი ღირებულებების რეაბილიტაციაზე, როგორიცაა ნდობა, გახსნილობა, პასუხისმგებლობა, სოლიდარობა, სიყვარული. მე მჯერა სტრუქტურების, რომლებიც ორიენტირებულია არა ძალაუფლების აღსრულების „ტექნიკურ“ ასპექტზე, არამედ მისი აღსრულების შინაარსზე; სტრუქტურების, რომლებიც მოქმედებენ საკუთარი საზოგადოების წინაშე ღრმა პასუხისმგებლობის ერთიანი განცდით და არა ექსპანსიური ამბიციებით, რომელიც „გარეთ“ არის მიმართული. ამ სტრუქტურებს შეუძლიათ და უნდა იყვნენ გახსნილები, დინამიურები და პატარები, ანუ ისეთები, რომელთა ცნობილი საზღვრების გარეთაც ისეთი „ადამიანური კავშირები“, როგორიცაა პირადი ნდობა და პირადი პასუხისმგებლობა, უკვე ვერ შეძლებს ფუნქციონირებას… ეს სტრუქტურები გაფორმებული უნდა იყოს არა ორგანოების ან ინსტიტუტების სახით – არავითარ შემთხვევაში, – არამედ საზოგადოებების სახით. ამ სტრუქტურებმა, ცხადია, უნდა გაიმყარონ საკუთარი ავტორიტეტი არა დიდი ხნის დრომოჭმული ტრადიციებით (მაგალითად, ტრადიციული მასობრივი პოლიტიკური პარტიებით), არამედ სიტუაციისადმი საკუთარი კონკრეტული მიდგომით. ფორმალიზებულ სტატიკურ ორგანიზაციებს ჯობს ორგანიზაციები, რომელიც იქმნება ad hoc, ისახავს კონკრეტულ მიზნებს და მისი მიღწევის შემდეგ ჩადის სცენიდან“.[4]

დისიდენტები ამბობდნენ, რომ ისინი არ აყენებდნენ ახალ იდეებს, არ პოულობდნენ ახალ ჭეშმარიტებას იმის შესახებ, თუ როგორ არის მოწყობილი სამყარო. საფასური იყო სუბიექტური გულღიაობა და ცხოვრების გახსნილობა, „როგორიც ის არის რეალურად“, იდეოლოგიის გარეშე. ჩვენ ვაშიშვლებთ „შიშველ მეფეს“, გამოგვყავს იგი დღის შუქზე, რომ ყველასთვის ცხადი გახდეს – ჩვენ ვუპირისპირებთ ჩვენს პირად გამოცდილებას აბსტრაქტულ მატყუარა იდეოლოგიას, მოქმედებას – რიტუალს. მაშინ ეს პროტესტის ქმედებაა და იგი ემანსიპატორულ აზრს ატარებს.

თუ თანამედროვეობას დავუბრუნდებით, მაშინ საქმე სრულიად სხვა მოვლენასთან გვაქვს. ფაქტები, რომელიც შეიძლება დამახინჯდეს ემოციების სასარგებლოდ – ეს მოსაწყენი ობიექტური სტატისტიკა, რომელსაც პიროვნული აზრი არ გააჩნია. ის ლიბერალი ანალიტიკოსები, რომლებიც ბრექსიტთან დაკავშირებით შფოთავდნენ, ერთხმად ამტკიცებდნენ, რომ პუბლიკა დღეს ემოციებს სოლიდურობასთან ან ფაქტების სინამდვილესთან შედარებით უპირატესობას ანიჭებს. ევრისტიკის კოგნიტური თეორიის ავტორები (დანიელ კანემანი და მისი მიმდევრები) ამბობენ, რომ ძლიერმა ემოციამ შეიძლება ჩაანაცვლოს რწმენა იმ ობიექტურობაში, რამაც ეს ემოცია გამოიწვია.[5] ამიტომაც უკიდურეს შემთხვევებში, პუბლიკა შეიძლება დამოკიდებული გახდეს შეთქმულების თეორიაზე და მასობრივ პანიკაში ჩავარდეს, ხოლო უფრო ხშირად – მედია უბრალოდ მანიპულირებს ჩვენი წარმოდგენებით სამყაროზე რეალური ფაქტების შერჩევით და ინტერპრეტაციით, რომელიც მაქსიმალურად ეხება ჩვენს ემოციებს. ეს სტრატეგია ძველია და ჯერ კიდევ XVIII საუკუნეში ე.წ. „სენტიმენტალიზმის“ სახით დაიბადა.[6] თუმცა იგი გარეთ გამოდის იქ, სადაც ხდება სამყაროს მოწყობის ზოგადი იდეების, სამყაროს სამეცნიერო სურათის და პოლიტიკური ავტორიტეტების კრიზისი, რომელიც ინიციატივას უთმობს მედიის და მარკეტოლოგების მტაცებლურ ინტერესებს, პიარ-განყოფილებების კაპიტალიზმს, რომელიც თავის დროზე პელევინმა «Generation “П”»-ში აღწერა. როგორ „განსჯის“ ადამიანი, რომელიც, მაგალითად სისხლიანი რეჟიმის დატანჯული მსხვერპლის სენტიმენტალურ ფოტოზე რეაგირებს? შესაძლოა ასე: მაინც არავის არ უნდა დავუჯერო, თუმცა აქ ფოტო და ვიდეოა, ამიტომაც ეს დამაჯერებლად გამოიყურება, ხოლო შემდეგ მიდი და შეამოწმე! ან: შესაძლოა, ეს ფეიკია, თუმცა თუ მცირე ალბათობა მაინც არსებობს, რომ არა, მაშინ უნდა ვიმოქმედოთ. ამასთან, თუ ახლა არ აღვშფოთდებით, მაშინ მივეჩვევით და არ აღვშფოთდებით მაშინაც, როდესაც საჭირო იქნება. და მთელი ეს გამოხატული ნახევრადსიმართლე უპირისპირდება ჩვეულ ტყუილს, რომელსაც ელოდები მონოპოლიების მიერ კონტროლირებადი ტელევიზიის მხრიდან და დემოკრატიის შესახებ პოლიტიკური დისკურსისგან, რომელიც სულ უფრო ატარებს რიტუალურ ხასიათს. ანუ რეალურად დღესაც მასობრივ აუდიტორიაში საუბარი არ მიდის ჭეშმარიტებაზე უარის თქმაზე – ტერმინი „პოსტსიმართლე“ შეცდომაში შემყვანია. საუბარი, უფრო მიდის ისტებლიშმენტისადმი უნდობლობასა და სიმართლის აფექტის ვალორიზაციაზე. როგორც ზუსტად შენიშნა ჟაკ ლაკანმა, „განგაში არასდროს გატყუებს“,[7] იმ თვალსაზრისით, რომ თუ შენ მას გრძნობ, იგი უკვე არის, იგი უკვე გამართლებულია, თუნდაც განგაში განგაშის გამო იყოს. მითუმეტეს თუ მას ბევრი განიცდის. ირონიის და სკეპტიციზმის მოკლე ათწლეული საკმაოდ სწრაფად გავიდა „ახალი ღიაობის“ იდეამდე, რომელიც მაგალითად, 1990-იან წლებში აშშ-ში ახალ მუსიკალურ ტალღაში იყო გამოხატული. ამასთან ამ მოდელის ჩარჩოებში ირონია სინამდვილეს არ ეწინააღმდეგება: მნიშვნელოვანი იყო არა სერიოზულობა, არამედ აუდიტორიასთან საზოგადოებრიობის განცდა. ამ სახის ირონია ხელს უწყობს მეტ გახსნილობას და არ ახშობს მას, რაც ხსნის ტრამპის საჯარო ქცევის თვითპაროდიულობის ეფექტურობას.

აქედან გამომდინარე შეიძლება ითქვას, რომ ბოლო 50 წელი ჩვენ თვალს ვადევნებთ ლამაზ დიალექტიკურ შემობრუნებას. ჭეშმარიტების პოლიტიკამ, გამოცხადებულმა მამაცი დისიდენტების მიერ გვიანდელი სოციალიზმის – უნივერსალისტურის, თუმცა ბიუროკრატიზებული და ელიტისტური რეჟიმის ეპოქაში – გამარჯვების შემდეგ შექმნა პირობები სამოქალაქო საზოგადოების ეგზისტენციალური პიროვნული თვითდარწმუნების რეჟიმისთვის (განხორციელებული სოციალურ ქსელებში). თუმცა რეალური ისტორიული გახლეჩვის სიტუაციაში, როდესაც ანგლო-ამერიკული მოდელის შერეული მმართველობის დემოკრატიზაციამ და უნივერსალიზაციამ მიაღწია გარკვეულ ბუნებრივ ზღვარს და დაიწყო საკუთარი თავის შიგნიდან რღვევა, სწორედ ამ ეგზისტენციალური გახსნილობის და თანაგანცდის საზოგადოება წარუდგა საკუთარ თავს როგორც ფაქტის კრიზისი, ობიექტურობის დაცემა – როგორც პოსტსიმართლე.

ეგზისტენციალებმა „გაიჩალიჩეს“ – იტყვის არაკეთილისმოსურნე. კეთილისმოსურნე კი შეეწინააღმდეგება, რომ მსგავსი აფექტური ავთენტურობა მხოლოდ სასიკეთოა, თუ მას ჩვენ არსებული კერპების და იდეალების დანგრევად მივიჩნევთ: შემთხვევითი არ არის, რომ დომინანტი „სიმართლეები“ დღეს პანიკა და დეპრესიაა. თუ „ფაქტები“: ციფრების და გრაფიკების სახით ეწინააღმდეგება ჩვენს სურვილებს, მით უარესი ფაქტებისთვის, თუმცა მხოლოდ ამ ფაქტებისთვის. ფაქტობრიობა მაინც აუცილებელია ნებისმიერი სურვილისთვის, ნებისმიერი პირადი რწმენისთვის, როგორც გარკვეული ზღვარი, სადაც იგი აწყდება წინაღობებს. საქმე იმაშია, თუ როგორი იქნება ეს ფაქტები: როგორი მოვლენები, როგორი ახალი ინსტიტუტები, როგორი ტექნიკური გამოგონებები. ჯერჯერობით ასეთ ფაქტების ფაქტს მხოლოდ ფეისბუქის, ინსტაგრამის და ტვიტერის „სტრუქტურები“ წარმოადგენს, დამორჩილებული არასაჯარო კერძო მოთამაშეებს და დამსგავსებული პარანოიდალურ ქიმერებს. ჭეშმარიტების სახეხატი, როგორც იდეის და ფაქტის, ვნების და ბიუროკრატიის სიმბიოზი, მიუხედავად ამისა, სწორედ ამ ველში უნდა ვეძებოთ.

სხვა სიტყვებით, თუ აუცილებლად საჭიროა ჭეშმარიტება, მას ორგვარი ხასიათი აქვს: შეკითხვა-პასუხი, ფენომენი-ფაქტი. აღნიშნული ფაქტები „პოპულისტური“ გარღვევის აზრს მხოლოდ საკუთარი თანამოქალაქეების არჩევანის წინაშე ლიბერალურ-დემოკრატიული ელიტების გაკვირვების კონტექსტში იძენს. თუმცა რეალურად ეს სტრუქტურა იქცევა მაშინ, როდესაც დამთმობ მნიშვნელობას შეიძენს. ადვილია გიყვარდეს ფაქტები, როდესაც ისინი შენს იდეოლოგიას ადასტურებენ, თუმცა დემოკრატიის ჭეშმარიტი მოვლენა მოხდება მაშინ, როდესაც ლიბერალური საზოგადოება ხალხსა და დემოკრატიას მაშინაც ირწმუნებს, როდესაც უმრავლესობა ხმას ბრექსიტს ან ტრამპს მისცემს.

ანუ, შიშვლდება ჭეშმარიტება. ეს ჭეშმარიტება – ხალხია.

პოზიტიური მიმეზისი და განმათავისუფლებელი პოტენციალი

პოსტსიმართლე კი იწარმოება მომხმარებელთან ურთიერთობაში და პარტიციპატორულობის ეს თვისება თანამედროვე ხელოვნების საკვანძო იდეას გვახსენებს, რომ ნამუშევრის აზრი მაყურებლის გონებაში იბადება. პოსტსიმართლის სიტუაციაში სწორედ მომხმარებელი აქცევს მას რეალურად, ახდენს ინფორმაციაში, სურათში, გზავნილში საკუთარი რწმენის სურვილის ინვესტირებას.

უნდა ითქვას, რომ თანამედროვე ხელოვნებაში ყოველთვის არსებობდა უბრალო ხალხის იდეა, რადგანაც სწორედ იგი იკავებდა დაფარული სინამდვილის ადგილს თანამედროვე პოლიტიკაში. დემოკრატიული სახელმწიფო საუბრობს ხალხის სახელით, რომელიც არასდროს არავის უნახავს. იგი ერთგვარი დაფარული ღმერთი ან მიწისქვეშა გიგანტია და „ჭეშმარიტების“ თემა ამიტომაც გარდაუვლად მას უკავშირდება. უკვე XX საუკუნის დასაწყისში „პრიმიტიული“ ნაივური ხელოვნების კონსტრუირება, შემდეგ არ ბრიუტი, ხოლო შემდეგ „ხალხის“ სრულიად სხვა ფენის სახელით მოლაპარაკე პოპ-არტი და აქციონისტების პოპულისტური ჟესტები – ყველაფერი ეს ნაგულისხმები „უბრალო კაცის“ სახელით ხორციელდებოდა და დემოკრატიზმის ეფექტთან ერთად გამოაშკარავების ეფექტსაც ახდენდა: ჩემი ნამდვილი მოდელი – ხალხია და იგი ჩემი გავლით მაუწყებლობს. მე გამოვხატავ სახალხო ცნობიერებას XIX საუკუნის ისტორიულ ფერწერაზე უკეთ. პოსტსაბჭოთა სივრცეში იგი ეგზისტენციალური ანტიტოტალიტარული ჭეშმარიტების კლასიკურ პოლიტიკაში გამოიხატა, რომელიც არავითარ იდეას არ ატარებდა პროტესტის, აფექტის და ვიტალობის გარდა.

თუმცა იყო სხვა, უფრო რთული სახეხატი ხალხოსნობის, რომელიც 1990-იან წლებში თანამედროვე ხელოვნების მიერ განხორციელდა: ეს არის აღფრთოვანებული ბოდვის ფენომენი სრული სერიოზულობით.[8] მსგავს ჟანრში დღეს ბევრი პოლიტიკოსი მოღვაწეობს.

რეალურად სწორედ ეს არის თანამედროვე მედიის ესთეტიკა: ხელოვნება, რომელიც საკუთარ თავს ასეთად არ აღიარებს, შლის საზღვარს ხელოვნებასა და სერიოზულ გამოაშკარავებას შორის. როგორც პრიმიტივიზმში, ჩვენ აქაც ადამიანთა ნამდვილი ხმა გვესმის: რადგანაც თავად ხალხი უხილავია, მისი სახელით, რევოლუციური რეპრეზენტაციის ლოგიკით, მხოლოდ თვითმარქვიებს შეუძლიათ ისაუბრონ. ხალხის მასებს სწორედ ასეთი თვითმარქვიები წარმოადგენენ ელიტურ ღირსეულობაზე უკანონო პრეტენზიებით. ამასთან მნიშვნელოვანია, რომ თვითმარქვიები წარმოადგენენ როგორც უბრალო ხალხს, ასევე არისტოკრატიას, მარადიული ჭეშმარიტების მატარებლებს, რომელიც ამ მომენტში თავადაც მხოლოდ გადაცმული სახით ჩნდება.

2010 წლის სტატიაში ალექსეი იურჩაკი და დომინიკ ბოიერი სწორად შენიშნავენ,[9] რომ მსგავსი პაროდიული ბოდვის ჟანრმა დაიწყო დრეიფი რუსეთიდან აშშ-ში და საფუძვლად დაედო „ამერიკულ სტებს“, დამახასიათებელს მაგალითად დუეტისთვის «The Yes Men», ტელეგადაცემებისთვის ჯონ სტიუარტის «Daily Show», სტიველ კოლბერის «Colbert Report» და სხვა. ავტორები ამას ამერიკული კულტურის „ზეფორმალიზაციით“ ხსნიან, რომლისთვისაც ჰიპერმორალიზმიც დამახასიათებელია, რაც ბახტინისეული „სერიოზულობის“ კულტურის ფორმირებას იწვევს.[10] მიუხედავად ამისა, ამერიკული პაროდიულობა ჯერჯერობით საზოგადოდ მიღებულ მორალურ მიზნებს ემორჩილება.

ასეა თუ ისე, ამ მითოლოგიზებულ ბოდვაში – როგორც ყოველდღიური ცხოვრების ესთეტიურ პრაქტიკაში, ბარონ მიუნჰაუზენის ეპიკურ ჟანრში, რომელიც კონკურენციაში მეხსიერების მქონე ხელოვნებასთან ან მუზების მოსმენის მედიურ უნარებთან შედის – ცხადია უმაღლეს ჭეშმარიტებაზე პრეტენზიაც არის. ამ ჭეშმარიტებას აქვს როგორც შეკითხვის ობიექტური (ჩვენ გვატყუებენ, მაშ სად არის სიმართლე?), ასევე ხალხის ხმის სუბიექტური აზრი (უბრალო ხალხი ვერიფიკაციის ელიტურ კრიტერიუმებს და მითების მოყოლას არ გაჰყვება – ეს სწორედ ის ზონაა, საიდანაც ისინი თავის დაღწევას ცდილობენ). დემოკრატიული საზოგადოების ჭეშმარიტება ტყუილის ფორმაში გამოიხატება. ოლეგ არონსონი თავის ბოლო წიგნში საუბრობს სპეციალურ „ტყუილის ძალაზე“, რომელიც დემოკრატიულ საუკუნეს ათავისუფლებს.[11] თუმცა იგი ამ ძალებს არაპოლიტიკურად მიიჩნევს, რეალურად ისინი სწორედ პოლიტიკური სახით ვლინდებიან, თუმცა დემოკრატიული პოლიტიკის ოფიციალური, მორალისტური გაგების წინააღმდეგ მიდიან. აპელაცია უბრალო ხალხის მიმართ დიდი ხანია ახალი დროების პოლიტიკურ დისპოზიტივში ჩაიწერა პერიოდულად ლიბერალურ სახელმწიფოს დიდ პრობლემებს უქმნის. ერთადერთი საშუალება ამ მისტიკიდან გასვლის – ზემოდან ნამდვილი თვითმმართველობის ინსტიტუტების მშენებლობაა.

იმის თქმა, რომ ჭეშმარიტება – ტყუილია, საკმარისი არ არის: თავად ეს ფორმულა უაზრობაა. უფრო, საუბარი მიდის თანამედროვე სამყაროს იდეალური სტრუქტურების კრიზისზე (იგივე დემოკრატია, შრომითი მორალი, სამყაროს სამეცნიერო სურათი), რომლებიც სულ უფრო ცუდად უზრუნველყოფენ საკუთარ თავს გარკვეული ყოველდღიური რეალურობით, შეიცავენ სულ უფრო ნაკლებ ისტორიულ რეფლექსიას, სულ უფრო მეტად რიტუალიზდებიან. დადგმული სიახლეები – ამ მასშტაბური სიყალბის მცირე ნაწილია. მისი გადალახვა არა თეორიული, არამედ პრაქტიკული ამოცანაა. ემანუელ ალოა საკუთარ სტატიაში პოსტსიმართლეზე აღნიშნავს, რომ „ალტერნატიული ფაქტებისგან“ ერთადერთი ხსნა ნამდვილი ისტორიული ალტერნატივებია.[12] დავამატებ, რომ აუცილებელი არ არის ეს ალტერნატივები სიმპათიური იყოს. თუმცა ისინი აპოკალიფსამდეც და მისგან ხსნამდეც არ დაიყვანება. მნიშვნელოვანია, რომ მათ შეუძლიათ როგორც მასების მითოლოგიურ წარმოსახვას შეეხონ, ასევე ინტელექტუალების კრიტიკულ აფექტსაც დაუჭირონ მხარი.

ეს ეხება თანამედროვე ხელოვნებასაც, რომელიც უკვე აღარ ირყევა მორალიზმს და ბოდვას შორის და რომელმაც მასობრივსა და ელიტურს შორის ტრავმული უფსკრული უნდა გადალახოს. როგორც ჯერ კიდევ გერმანელი იდეალისტები ამბობდნენ, საჭიროა, რომ „განმანათლებლობის შვილმა ხელი გაუწოდოს მას, ვინც ამ პროცესში ჯერ არ ჩაბმულა“, ანუ მასობრივი წარმოსახვის გამარტივებულმა, თუმცა სახალისო ბოდვითმა კონსტრუქციებმა შეიძინონ კრისტალიზაციის წერტილები დიდ პოლიტიკურ და ესთეტიკურ პროექტებში ინტელექტუალების მონაწილეობით.

[1] Sloterdijk P. Critique of Cynical Reason (Theory and History of Literature, Volume 40). Univ Of Minnesota Press; First edition edition (February 1, 1988)

[2] Lenin V. Revolution at the Gates, ed. by Slavoj Žiźek. NY-L: Verso, 2011, Introduction, Р. 4–7.

[3] Havel V. Power Of The Powerless. Vintage Classics (September 27, 2018)

[4] Havel V. Power Of The Powerless. Vintage Classics (September 27, 2018)

[5] Gilovich T., Griffin D., Kahneman D. The Psychology of Intuitive Judgment. (Cambridge University Press, 2002); Finucane M.L.; Alhakami A.; Slovic P.; Johnson S.M. (January 2000). The Affect Heuristic in Judgment of Risks and Benefits / Journal of Behavioral Decision Making. 13 (1). Р.1–17.

[6] Магун А. К истокам мрачных чувств//Неприкосновенный Запас, № 3, 2013. С. 195–208.

[7] Lacan J. The Seminar of Jacques Lacan: The Four Fundamental Concepts of Psychoanalysis (Vol. Book XI) (The Seminar of Jacques Lacan). W. W. Norton & Company; Revised edition (April 17, 1998)

[8] Юрчак А. Это было навсегда, пока не кончилось. М.: НЛО, 2014. Гл. 7.

[9] Yurchak А., Boyer D. American stiob: or, what late-socialist aesthetics of Parody Reveal about Contemporary Political Culture / West CULTURAL ANTHROPOLOGY, Vol. 25, Issue 2, Р. 179–221.

[10] Бахтин М. Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья. М.: Художественная литература, 1990.

[11] Аронсон О. Силы ложного. Опыты неполитической демократии. М.: Фаланстер, 2017.

[12] Alloa Е. Who’s Afraid of the Post-factual? From Alternative Truth to True Alternatives. http://publicseminar.org/2017/07/whos-afraid-of-the-post-factual/

 

სტატიის ილუსტრირებისთვის გამოყენებულია კადრები სერიალიდან “შავი სარკე”.

დატოვე კომენტარი